Fairy İsrail Malı mı? Markanın Kökeni, P&G Bağlantısı, Üretim Zinciri ve Boykot Tartışmasına Ayrıntılı Bakış
Fairy hakkında son dönemde forumlarda çok fazla soru görüyorum: “Fairy İsrail malı mı?”, “Fairy hangi ülkenin markası?”, “P&G İsrail şirketi mi?”, “İsrail’de satılıyorsa İsrail malı sayılır mı?” gibi sorular birbirine karışıyor. Açıkçası bu konuyu araştırırken benim de en dikkat çekici bulduğum nokta tam olarak buydu. Çünkü “bir markanın menşei” ile “o markanın faaliyet gösterdiği ülkeler” aynı şey değil.
Özellikle sosyal medyada dolaşan boykot listeleri bazen bu ayrımı tamamen ortadan kaldırıyor. Bir marka İsrail'de satılıyorsa doğrudan “İsrail markası” denilebiliyor. Oysa küresel şirketlerin üretim, dağıtım, lisans, reklam ve satış ağları birbirinden oldukça farklı. Fairy meselesini sağlıklı değerlendirmek için önce markanın gerçek tarihine, sonra sahibi olan şirkete, ardından da İsrail'le olan ticari ilişkisine bakmak gerekiyor.
Benim araştırmam sonucunda ulaştığım temel sonuç şu: Fairy İsrail menşeli bir marka değildir. Fairy, ABD merkezli Procter & Gamble'a (P&G) ait küresel bir markadır ve markanın tarihsel kökeni Birleşik Krallık'a uzanır. Ancak “İsrail ile hiçbir ticari ilişkisi yoktur” demek de doğru olmaz. P&G'nin İsrail'de faaliyetleri ve Fairy'nin İsrail pazarında satışı bulunmaktadır. Dolayısıyla “İsrail malı mı?” sorusuyla “İsrail'de ticari faaliyeti var mı?” sorularını birbirinden ayırmak gerekiyor.
Fairy Aslında Nereden Çıkmış Bir Marka?
Fairy'nin hikâyesi İsrail'den başlamıyor. Markanın kökeni Birleşik Krallık'a dayanıyor ve marka tarihinin başlangıcı 19. yüzyılın sonlarına kadar götürülüyor. Fairy, başlangıçta Newcastle upon Tyne merkezli Thomas Hedley şirketiyle ilişkilendirilen bir temizlik markasıydı. Procter & Gamble ise Thomas Hedley şirketini 1927'de satın aldı ve Fairy zaman içinde P&G'nin küresel marka portföyünün bir parçası haline geldi.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bir markanın bugünkü sahibinin milliyeti ile markanın doğduğu ülke aynı olmak zorunda değil.
Örneğin Fairy'nin tarihsel kökeni İngiltere'ye dayanırken bugünkü sahibi Amerikan şirketi P&G'dir. Bu nedenle “Fairy İngiliz mi, Amerikan mı?” sorusunun bile hangi açıdan sorulduğuna bağlı olarak farklı cevapları olabilir. Marka kökeni açısından İngiliz; şirket sahipliği açısından ise ABD merkezli P&G markasıdır.
P&G'nin kendisi 1837'de William Procter ve James Gamble tarafından ABD'de kuruldu. Şirketin resmi tarihçesi de kuruluşunu bu şekilde kaydediyor. Yani Fairy'nin şirket sahipliği açısından İsrail merkezli olduğunu söylemek mümkün değil.
Peki P&G İsrail Şirketi mi?
Hayır. Burada da aynı kavram karmaşası ortaya çıkıyor.
Procter & Gamble, merkezi ABD'de bulunan çok uluslu bir tüketici ürünleri şirketidir. Fairy'nin yanı sıra Ariel, Gillette, Pantene, Oral-B, Pampers ve birçok başka markayı bünyesinde bulunduruyor. P&G Türkiye'nin resmi marka sayfasında da Fairy doğrudan şirketin “Ev Temizliği” kategorisindeki markalarından biri olarak gösteriliyor.
Dolayısıyla:
Fairy'nin sahibi P&G'dir.
P&G İsrail merkezli değildir.
Fairy'nin tarihsel kökeni İsrail değildir.
Fairy İsrail tarafından kurulmuş bir marka değildir.
Ancak P&G'nin İsrail'de ticari faaliyetleri vardır.
Fairy İsrail pazarında da satılmaktadır.
Bence tartışmanın en önemli noktası son iki madde.
Çünkü “İsrail malı değil” demek, “İsrail ile hiçbir ticari ilişkisi bulunmuyor” anlamına gelmez.
Fairy'nin İsrail'le Hiçbir Bağlantısı Yok Demek Neden Doğru Değil?
İnternette Fairy hakkında yapılan bazı yorumlarda “Fairy'nin İsrail ile hiçbir bağlantısı yok” şeklinde çok kesin ifadeler kullanılıyor. Burada biraz dikkatli olmak gerekiyor.
Örneğin Fairy'nin Avrupa'da satılan bir ürünü için yayımlanmış güvenlik bilgi formunda tedarikçi olarak “P&G - Israel” bilgisi yer alırken, üretici olarak Procter & Gamble'ın İngiltere'deki London Plant tesisi gösteriliyor. Bu belge tek başına Fairy'nin “İsrail malı” olduğunu kanıtlamaz; aksine üretici ile belirli bir ülkedeki tedarikçi/yerel şirket yapısının farklı olabileceğini gösterir.
Bu ayrım bence çok önemli.
Bir ürünün kutusunda “Made in Israel” yazması başka bir şeydir. Bir şirketin İsrail'de satış şirketi, distribütörü veya ticari operasyonunun bulunması başka bir şeydir.
Örneğin Türkiye'de satılan yabancı bir markanın sahibi ABD'de olabilir, ürün Polonya'da üretilebilir, Türkiye'deki şirket tarafından ithal edilebilir ve ürünün hammaddeleri beş farklı ülkeden gelebilir. Küresel ekonomide bu son derece normaldir.
Bu yüzden “İsrail'de satılıyor” bilgisinden doğrudan “İsrail malıdır” sonucu çıkarmak ekonomik açıdan hatalı olur.
Türkiye'deki Fairy Meselesi: Üretim Nerede Yapılıyor?
Türkiye açısından da konu biraz daha ilginç.
P&G Türkiye, Fairy'yi kendi resmi marka portföyünde gösteriyor ve şirket Türkiye'deki faaliyetleri kapsamında Fairy'nin de üreticisi olduğunu belirtiyor. P&G Türkiye'nin geçmiş açıklamalarında Fairy'nin Türkiye operasyonları ve üretim-dağıtım yapısıyla ilgili bilgiler de bulunuyor.
Bunun bize anlattığı şey şu: Market rafındaki belirli bir Fairy ürününün gerçek menşei, yalnızca marka adına bakılarak belirlenmemeli.
En güvenilir yöntem ürünün ambalajındaki:
“Üretici”
“Üretim yeri”
“Menşei”
“İthalatçı”
bilgilerini kontrol etmek.
Çünkü aynı marka farklı ülkelerde farklı fabrikalarda üretilebilir. Nitekim P&G'nin sürdürülebilirlik açıklamalarında Fairy ürünlerinin farklı Avrupa pazarlarında farklı üretim ve ambalaj uygulamalarına sahip olduğu görülüyor. Şirket, Avrupa'daki Fairy şeffaf şişelerinde geri dönüştürülmüş plastik kullanımından ve Fairy Ocean Plastic şişesinin Türkiye dahil farklı pazarlara genişletilmesinden söz ediyor.
Fairy Neden Bu Kadar Çok Boykot Listesinde Görülüyor?
Burada konu artık “menşe”den çıkıp “etik tüketim” alanına giriyor.
Bir tüketici “Ben yalnızca İsrail menşeli ürünleri almıyorum” diyorsa Fairy'nin İsrail malı olup olmadığını araştırması yeterli olabilir ve cevap “hayır”dır.
Ama başka bir tüketici “İsrail'de faaliyet gösteren veya İsrail pazarında ekonomik faaliyet yürüten uluslararası şirketleri de desteklemek istemiyorum” diyorsa değerlendirmesi farklı olabilir.
Bu iki tüketicinin aynı veriye bakıp farklı karar vermesi mümkündür.
Bence boykot tartışmalarındaki en büyük sorunlardan biri, herkesin aynı boykot kriterini kullandığının varsayılması. Oysa üç ayrı kriter düşünülebilir:
1. Menşe kriteri: Ürün İsrail'de mi üretiliyor?
2. Şirket sahipliği kriteri: Markanın sahibi İsrail merkezli mi?
3. Ticari faaliyet kriteri: Şirket İsrail'de satış, dağıtım, üretim veya başka ticari faaliyet yürütüyor mu?
Fairy için bu üç sorunun cevabı aynı değil. İlk iki açıdan İsrail malı olduğunu söylemek mümkün değil; üçüncü açıdan ise P&G'nin İsrail'de faaliyet göstermesi nedeniyle “hiçbir bağlantısı yok” demek de doğru değil.
Ekonomik Açıdan Bakınca Mesele Daha da İlginçleşiyor
Fairy örneği küresel ekonominin aslında ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor.
Fairy hakkında son dönemde forumlarda çok fazla soru görüyorum: “Fairy İsrail malı mı?”, “Fairy hangi ülkenin markası?”, “P&G İsrail şirketi mi?”, “İsrail’de satılıyorsa İsrail malı sayılır mı?” gibi sorular birbirine karışıyor. Açıkçası bu konuyu araştırırken benim de en dikkat çekici bulduğum nokta tam olarak buydu. Çünkü “bir markanın menşei” ile “o markanın faaliyet gösterdiği ülkeler” aynı şey değil.
Özellikle sosyal medyada dolaşan boykot listeleri bazen bu ayrımı tamamen ortadan kaldırıyor. Bir marka İsrail'de satılıyorsa doğrudan “İsrail markası” denilebiliyor. Oysa küresel şirketlerin üretim, dağıtım, lisans, reklam ve satış ağları birbirinden oldukça farklı. Fairy meselesini sağlıklı değerlendirmek için önce markanın gerçek tarihine, sonra sahibi olan şirkete, ardından da İsrail'le olan ticari ilişkisine bakmak gerekiyor.
Benim araştırmam sonucunda ulaştığım temel sonuç şu: Fairy İsrail menşeli bir marka değildir. Fairy, ABD merkezli Procter & Gamble'a (P&G) ait küresel bir markadır ve markanın tarihsel kökeni Birleşik Krallık'a uzanır. Ancak “İsrail ile hiçbir ticari ilişkisi yoktur” demek de doğru olmaz. P&G'nin İsrail'de faaliyetleri ve Fairy'nin İsrail pazarında satışı bulunmaktadır. Dolayısıyla “İsrail malı mı?” sorusuyla “İsrail'de ticari faaliyeti var mı?” sorularını birbirinden ayırmak gerekiyor.
Fairy Aslında Nereden Çıkmış Bir Marka?
Fairy'nin hikâyesi İsrail'den başlamıyor. Markanın kökeni Birleşik Krallık'a dayanıyor ve marka tarihinin başlangıcı 19. yüzyılın sonlarına kadar götürülüyor. Fairy, başlangıçta Newcastle upon Tyne merkezli Thomas Hedley şirketiyle ilişkilendirilen bir temizlik markasıydı. Procter & Gamble ise Thomas Hedley şirketini 1927'de satın aldı ve Fairy zaman içinde P&G'nin küresel marka portföyünün bir parçası haline geldi.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bir markanın bugünkü sahibinin milliyeti ile markanın doğduğu ülke aynı olmak zorunda değil.
Örneğin Fairy'nin tarihsel kökeni İngiltere'ye dayanırken bugünkü sahibi Amerikan şirketi P&G'dir. Bu nedenle “Fairy İngiliz mi, Amerikan mı?” sorusunun bile hangi açıdan sorulduğuna bağlı olarak farklı cevapları olabilir. Marka kökeni açısından İngiliz; şirket sahipliği açısından ise ABD merkezli P&G markasıdır.
P&G'nin kendisi 1837'de William Procter ve James Gamble tarafından ABD'de kuruldu. Şirketin resmi tarihçesi de kuruluşunu bu şekilde kaydediyor. Yani Fairy'nin şirket sahipliği açısından İsrail merkezli olduğunu söylemek mümkün değil.
Peki P&G İsrail Şirketi mi?
Hayır. Burada da aynı kavram karmaşası ortaya çıkıyor.
Procter & Gamble, merkezi ABD'de bulunan çok uluslu bir tüketici ürünleri şirketidir. Fairy'nin yanı sıra Ariel, Gillette, Pantene, Oral-B, Pampers ve birçok başka markayı bünyesinde bulunduruyor. P&G Türkiye'nin resmi marka sayfasında da Fairy doğrudan şirketin “Ev Temizliği” kategorisindeki markalarından biri olarak gösteriliyor.
Dolayısıyla:
Fairy'nin sahibi P&G'dir.
P&G İsrail merkezli değildir.
Fairy'nin tarihsel kökeni İsrail değildir.
Fairy İsrail tarafından kurulmuş bir marka değildir.
Ancak P&G'nin İsrail'de ticari faaliyetleri vardır.
Fairy İsrail pazarında da satılmaktadır.
Bence tartışmanın en önemli noktası son iki madde.
Çünkü “İsrail malı değil” demek, “İsrail ile hiçbir ticari ilişkisi bulunmuyor” anlamına gelmez.
Fairy'nin İsrail'le Hiçbir Bağlantısı Yok Demek Neden Doğru Değil?
İnternette Fairy hakkında yapılan bazı yorumlarda “Fairy'nin İsrail ile hiçbir bağlantısı yok” şeklinde çok kesin ifadeler kullanılıyor. Burada biraz dikkatli olmak gerekiyor.
Örneğin Fairy'nin Avrupa'da satılan bir ürünü için yayımlanmış güvenlik bilgi formunda tedarikçi olarak “P&G - Israel” bilgisi yer alırken, üretici olarak Procter & Gamble'ın İngiltere'deki London Plant tesisi gösteriliyor. Bu belge tek başına Fairy'nin “İsrail malı” olduğunu kanıtlamaz; aksine üretici ile belirli bir ülkedeki tedarikçi/yerel şirket yapısının farklı olabileceğini gösterir.
Bu ayrım bence çok önemli.
Bir ürünün kutusunda “Made in Israel” yazması başka bir şeydir. Bir şirketin İsrail'de satış şirketi, distribütörü veya ticari operasyonunun bulunması başka bir şeydir.
Örneğin Türkiye'de satılan yabancı bir markanın sahibi ABD'de olabilir, ürün Polonya'da üretilebilir, Türkiye'deki şirket tarafından ithal edilebilir ve ürünün hammaddeleri beş farklı ülkeden gelebilir. Küresel ekonomide bu son derece normaldir.
Bu yüzden “İsrail'de satılıyor” bilgisinden doğrudan “İsrail malıdır” sonucu çıkarmak ekonomik açıdan hatalı olur.
Türkiye'deki Fairy Meselesi: Üretim Nerede Yapılıyor?
Türkiye açısından da konu biraz daha ilginç.
P&G Türkiye, Fairy'yi kendi resmi marka portföyünde gösteriyor ve şirket Türkiye'deki faaliyetleri kapsamında Fairy'nin de üreticisi olduğunu belirtiyor. P&G Türkiye'nin geçmiş açıklamalarında Fairy'nin Türkiye operasyonları ve üretim-dağıtım yapısıyla ilgili bilgiler de bulunuyor.
Bunun bize anlattığı şey şu: Market rafındaki belirli bir Fairy ürününün gerçek menşei, yalnızca marka adına bakılarak belirlenmemeli.
En güvenilir yöntem ürünün ambalajındaki:
“Üretici”
“Üretim yeri”
“Menşei”
“İthalatçı”
bilgilerini kontrol etmek.
Çünkü aynı marka farklı ülkelerde farklı fabrikalarda üretilebilir. Nitekim P&G'nin sürdürülebilirlik açıklamalarında Fairy ürünlerinin farklı Avrupa pazarlarında farklı üretim ve ambalaj uygulamalarına sahip olduğu görülüyor. Şirket, Avrupa'daki Fairy şeffaf şişelerinde geri dönüştürülmüş plastik kullanımından ve Fairy Ocean Plastic şişesinin Türkiye dahil farklı pazarlara genişletilmesinden söz ediyor.
Fairy Neden Bu Kadar Çok Boykot Listesinde Görülüyor?
Burada konu artık “menşe”den çıkıp “etik tüketim” alanına giriyor.
Bir tüketici “Ben yalnızca İsrail menşeli ürünleri almıyorum” diyorsa Fairy'nin İsrail malı olup olmadığını araştırması yeterli olabilir ve cevap “hayır”dır.
Ama başka bir tüketici “İsrail'de faaliyet gösteren veya İsrail pazarında ekonomik faaliyet yürüten uluslararası şirketleri de desteklemek istemiyorum” diyorsa değerlendirmesi farklı olabilir.
Bu iki tüketicinin aynı veriye bakıp farklı karar vermesi mümkündür.
Bence boykot tartışmalarındaki en büyük sorunlardan biri, herkesin aynı boykot kriterini kullandığının varsayılması. Oysa üç ayrı kriter düşünülebilir:
1. Menşe kriteri: Ürün İsrail'de mi üretiliyor?
2. Şirket sahipliği kriteri: Markanın sahibi İsrail merkezli mi?
3. Ticari faaliyet kriteri: Şirket İsrail'de satış, dağıtım, üretim veya başka ticari faaliyet yürütüyor mu?
Fairy için bu üç sorunun cevabı aynı değil. İlk iki açıdan İsrail malı olduğunu söylemek mümkün değil; üçüncü açıdan ise P&G'nin İsrail'de faaliyet göstermesi nedeniyle “hiçbir bağlantısı yok” demek de doğru değil.
Ekonomik Açıdan Bakınca Mesele Daha da İlginçleşiyor
Fairy örneği küresel ekonominin aslında ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor.